Hoe ik het onderwerp voor mijn boek vond

In 2014 bezoek ik voor het eerst de Rijksstudio: het nieuwe online archief van het Rijksmuseum met tienduizenden van zijn kunstwerken, afgebeeld in hoge resolutie. Een digitale schatkamer, de eerste in haar soort, heeft haar deuren wagenwijd opengezet voor iedereen met toegang tot het wereldwijde web.

Doelloos klikken

Nieuwsgierig browse ik door de omvangrijke collectie. Na aanvankelijk een beetje doelloos te klikken, begin ik zoektermen in te vullen. ‘Amsterdam’ om te beginnen. Voor de hand liggend, aangezien ik daar sinds 1992 woon.

Ik zie door de tienduizenden hits het resultaat niet meer en tik mijn geboorteplaats in. Dat zal geen overweldigende lijst aan kunstwerken opleveren, vermoed ik. Ik verwacht eerder een mededeling als ‘0 resultaten’. De plek waar ik ben opgegroeid, naar de lagere school ben gegaan en waar mijn ouders en oudste broer nog steeds wonen, is immers vrij klein en onbekend. Voor zover ik weet heeft het de geschiedenisboeken niet gehaald.

Verrassing

Tot mijn verwondering levert de zoekterm één resultaat op, en de titel verrast me: ‘Overstroming bij Haarsteeg, 1799.’

Haarsteeg is een klein Brabants dorp met ongeveer 2.000 inwoners. Als iemand mij vraagt waar het ligt, antwoord ik vaak met: “Ergens tussen Vlijmen en Heusden.” Is diegene topografisch niet zo op de hoogte, dan voeg ik eraan toe: “8 kilometer ten noordwesten van Den Bosch.”

Dat wist ik wel

Ik heb altijd geweten dat de dijk die Haarsteeg verbindt met het iets verderop gelegen Hedikhuizen (zelfde routebeschrijving plus één dijk) ooit is doorgebroken. Zomers gingen we altijd zwemmen in de Haarsteegse Wiel. En een wiel is een door een dijkdoorbraak ontstane kolk. Die kennis heb ik ooit in een mistig verleden opgedaan.

Maar net zoals je er nooit bij stilstaat dat zitbanken pas een plek in het doorsnee-interieur veroverden met de komst van de televisie, zo heb ik er nooit goed over nagedacht wat dat eigenlijk voor gevolgen gehad moet hebben, die dijkdoorbraak waardoor de Haarsteegse Wiel is ontstaan. Tot ik dus die prent uit 1799 zie.

Verschrikkingen

Ik tel acht met riet bedekte huizen en/of schuren die tot aan de onderkant van het dak in het water staan. Een bewolkte sterrenhemel met een half bedekte volle maan belicht het tafereel op de voorgrond: een aantal mensen in paniek, die aan het wassende water proberen te ontkomen. En twee vrouwen en twee mannen die zichzelf al in veiligheid hebben weten te brengen.

In Haarsteeg kwam in 1799 de ellende tot het uiterste

Als ik inzoom, zie ik dat een van de mannen op een drijvende ijsschots één kind vasthoudt en dat een tweede kind zich vastklemt aan zijn knie. Achter een om genade smekende vrouw op de voorgrond ontwaar ik een knielende figuur, op de rug gezien.

De prent illustreert de verschrikkingen van een overstroming. Later kom ik erachter waar die verschrikkingen uit bestonden, en hoe omvangrijk die overstroming was (minstens vanaf Keulen).

Prent uit een boek

Google onthult me dat de afbeelding gemaakt is voor een boek uit 1800, met op de titelpagina: ‘Beschryving van den watersnood, van ’t jaar MDCCXCIX. In verscheidene gedeelten van ons vaderland door ysverstoppingen veroorzaakt; met kunst-plaaten en een rivier-kaart. Door Cornelis Zillesen, Lid van de Bataafsche Maatschappij der Wetenschappen te Haarlem.’

Wat is er toen gebeurd? Welke ramp heeft ons land getroffen? Waarom is op een van de zes prenten in dat boek juist mijn geboortedorp afgebeeld? Gefascineerd start ik een zoektocht naar wat er in 1799 in Haarsteeg en de Bataafse Republiek (zo heette Nederland van 1795 tot 1801) is voorgevallen. Al snel ontdek ik dat de Haarsteegse Wiel niet ontstaan is door een dijkdoorbraak in 1799, wat ik verwachtte na het zien van die prent, maar tijdens overstromingen in 1610 en 1740.

Dijken veroorzaakten veel leed

Wat is dit!? Het blijkt dat ons land tientallen keren is geteisterd door watersnoden en dat onze dijken lange tijd niet alleen bescherming boden, maar juist ook de oorzaak waren van veel grotendeels vergeten leed. Waarom heb ik dát nooit gehoord in de geschiedenisles?

De Rijksstudio heeft voor mij niet alleen een deur geopend naar een kleurrijke schatkamer, maar ook naar een intrigerend onderzoek naar Nederlandse watersnoden in de afgelopen eeuwen, beginnend bij de dijkdoorbraak op 22 februari 1799 in Haarsteeg. Daar kwam volgens Zillesen de ellende tot het uiterste. Mijn geboortedorp heeft dus wel degelijk de geschiedenisboeken gehaald – zij het dan helaas met hartverscheurende gebeurtenissen.